Sos minadores de Grumene la mutiant totus Antas, ca pariat una des sas antas chi si pesabant in mesu de sas chessas e mudrecos in sa badde chi dae issas nd'aiant sa numenada.
Terra bella, terra grussa. Unu zardinu in tempus anticu, contabat sa zente. Una bidda bi depiat aer, ma si nch'est isperdida e si nd'at perdidu fintzas sa mentovada. Restant petzi sas antas a distimonzas de una crèsia pagana, de su Babay Sardu, su capu, fortzis su primu re de sos sardos anticos. Nd'aiant fatu unu deus e pro issu aiant costruidu un'artare, sos Sardos; unu santuariu sos Fenicos e supra cussu aiant sichidu sos Romanos puru, chi l'ant cherfidu onorare de unu fràbicu superbu. Ma su tempus est coladu e nd'at cantzelladu bidda e lumene. Petzi sunt abarradas issas a lis amentare a sos sardos de cada tempus chi issos puru ant apidu una istoria, una relizone, unu deus chi fintzas sos istranzos rispetabant e adorabant.
Issa l'ischiat totu custu, ca aiat letu libros e libros de istorias, ma su mistèriu abarrabat e su trumentu suo fit de non poder cumprobare nudda. Bi cheriat un'opera atenta e passentziosa de isterramentu e una chirca longa de annos e cara de soddu.
Nd'aiat prenadu su locu, dae cando fit istudiante in su litzeo de Casteddu e prus e prus dae cando si fit laureada.
Sa zente narabat chi fit in chirca de ascusorzos. Chi in totu su facher suo iscopu b'aiat. Pacu b'at mancadu chi non l'aerent imputadu de aer postu issa sa dinamite in unu fossu de su pamentu, de cussu chi bi restabat in su tempiu anticu, pro acatare sa padedda cun sas prendas, cubada comente si contabat chi fachiant sos anticos.
E gai la mutiant Antas, ca fit bella istrizile e superba che i cussas antas, chi si pesabant liberas, galanas, isfidande su tempus e sas temporadas in sa badde solitaria. Ca non fachiat che faveddare de Antas, narabat cussu pazosu de Luca, chi la rimproverabat de esser bella e frita che i cussas colonnas de marmaru.
Issa l'ischiat chi si la fit inghiriande dae meda, ma non l'aiat mai dadu cara. Non li podiat suportare sa superbia chi aiat de istudiante in sientzias modernas eletronicas. L'aiat a paris de unu unu roboto, e li dabat fastìdiu fintzas su lu bider, bassu e grussu e cun una cara de pica in ziru, mancu esseret su mere de sa bidda. E totu custu ca fit unu benestante, chi si podiat permiter de istudiare in una universidade terramannesa.
Sa mama de issu non fit andada a irmulata e tzicoria, che i sa sua, pro nche lu pesare e pro l'istudiare. A lu suportare bi cheriat corazu, mescamente como chi b'abarrabat totu s'istiu, zai chi s'iscola fit serrada.
Antas sos istudios si los aiat pacados cun su miseru balanzu de minadore de su babu e de pustis, cando nd'aiat prus bisonzu, cun sos duos soddos de pensione,dae cando sa silicosi l'aiat apredadu sos purmones.
Fint tempos metzanos tando. A minore sa gherra e sa miseria de sa povera zente. Su babu e sa mama si l'ant bida naschinde, unicu frore, frore de lizu, chi nche fint antzianos e iscretidos. E comente unu frore de iscrarèsia l'ant bida fachendisi manna in mesu de tantu patimentu. Dìlica dìlica, pariat biba pro meraculu o pro iscummissa. Che i s'iscrarèsia si pinnicabat a sos bentos de sa malasorte, ma che i s'iscraresia non s'est mai rucrada e a manna at ispartu sos frores de sa bellesa sua, a ispantu e bantidu de sa bidda.
Sa gherra. Su dinare fit pacu; sa roba mancabat. A tempos suos, cun sa mama essiat a berdurare e a carrare linna dae su monte, in istiu pro s'iberru.
Fit note manna. S'iscuricore dominabat soberanu in cada zassu. In sa ziminera duos ramos de chessa, a ruche postos, teniant lamentosos; e li narabant focu. Sa tripide impicada a un'ala mustrabata a cada framichedda sos tres pedes nigheddos pìchidos, istirandelos a si los aframiare. Tzia Duminica rasande, cun sos bratzos supra sas ancas istracas e ispaparadas istabat in chirca de si las caentare. A s'atera ala, tziu Batista, su maridu, aiat dichiaradu gherra a su zigarru, chi non tirabat e allutu no abarrabat unu mamentu. A cando cun unu titone, a cando cun una bràsia tentabat de si facher, comente cada sero, sa pipada.
A manu destra supra duos furreddos a muru, una candela a ozu zuchiat su luchinzu mori mori. Palas a sos furreddos, Luchia, a libru in manu, za fit istudiande, sètida in s'iscanneddu, sos cartollarios supra sa cadira.
Tzia Duminica dae cando in cando ghetabat un'ocrada a cussa fiza e a pustis artziabat sos ocros a chelu. Non bidiat si no est sos petzos de sa coperta grogos de fumadicu e torrabat a rasare, lastimande in coro suo, a sa muda, s'intellizentzia de sa fiza chi non aiat sorte.
Intendiat s'alenu pesante de su maridu chi s'ustinabat a facher tirare cussu mesu toscanu. L'aiant zubiladu s'annu e galu fit in s'isetu de sa pensionedda chi s'aiat sudoradu. S'aiat zai pompiadu un'iscredda, a furriu de sa bidda. Tziu Perantoni non la fachiat prus e su tròlliu fit cucuzadu de rubu. Pro issu e pro sa familiedda li podiat bastare, chi l'aer comporada o picada a fatoriu.
A issu non lia podiat negare pro s'amichentzia de Luchia cun sa fiza Fiorentza. Nessi sa berduredda e carchi frutora nche l'aiat tirada.
Fit Fiorentza s'amica corale de Antas, ecante prus antziana de issa. Pesadas paris in su matessi bichinadu, sennorina s'una, terachedda imperzadora s'atera. Tziu Perantoni la pacabat cun su recatu e cun carchi punzu de recotu e, a bortas, unu punzu de casu.
La manteniant in domo prus che pro ateru, pro facher cumpannia a sa fiza, unica femina in mesu de tantos frades, e che fiza la tratabant, de bona manera. Fint sos unicos chi sichiant a la mutire Luchia, antis Luchiedda, amentandesi semper de cantu fit debile e minuja a minoredda.
Sos frades de Fiorentza, mannos e minore, aiant ateru de pessare pro aer tempus de si firmare a zocare cun sa sorre; grassota, bene prantada in ancas e in costazos, de cara bella a tritzas longas, si colabat su tempus istudiande. Pro cumpannia aiat a Luchia, chi fachiat galu s'iscola elementare e Fiorentza belle pro intrare a su litzeo. L'aiat che allieva, azudandela in sas fainas de iscola e, cando no aiant de istudiare e fint solas, si la sediat a in antis e li contabat de sos istudios suos, de sos libros letos, chi aiat in domo, ca los aiat dassados unu canonicu, chi in cussu dominariu s'aiat coladu sa bida.
Li fachiat letzione de istoria e li faveddabat de grecu e de latinu. A buca apeta, a uricras ispartas, l'ascurtabat Luchia, bisionade, a ocros apertos, de sardos nurachesos, marineris e gherreris, batallande cun sos fenicos contra a punicos e romanos. Bidiat tropas de sordados istranzos in terra sarda, bennidos da innedda a furare sas richesas de sa zente isulana, iscavande in sas minieras de Grùmene, Gùspene e Bacu Abis a si nche picare prendas e metallos. E unu ranchiore mannu l'andabat creschende in coro, buddinde in su sambene contra a cussos malaitos invasore e isfrutadores de su sudore anzenu e malaichiat cuddos sardos viles chi si sutamitiant. Ischiavos sardos e istranzos intrabant a morrer de gana e de fadicu in sas gallerias chi s'imberghiant suta sos montes sulchitanos.
Nch'essiat tzecos e malàdios a nche tirare sos corzos in foras, pro no impestare sa gallerias e sos putos cun sa martzas issoro. Produiant richesa pro zente istranza, bennida da s'atera ala de su mare.
- E, si beniant oje! Sos ocros nche lis diat tirare.
- Oi,oi, Luchia! Bi sunt oje puru e los mutint liberadores. E oje che a eris, e cras puru, si sichimus goi, si nch'ant a picare sa Sardinna a cantu a cantu o l'ant a ocupare cun sas bases militares, pro nos difender, narant! S'Isuala fachet comodu, in mesu mare posta comente est. Ma ite ti so narande? - Li torrbat Fiorentza - No est de custu chi fimus negossiande. Sunt cosas prus mannas de nois, chi las decretant in aterube, in Terramanna. Torramus a contos nostros.
E sos contos sichiant. Torrabant sos sardos a gherrare contra sos invasores in terra e in mare. Sas antas fint una tzitade. Populos de cada ratza beniant a iscambiare mertze de cada zenia in cambiu de metallu. E totus fachiant sa firmada in su santuariu a bi dassare un amentu. Fenicos in antis, punicos a pustis cun s'issoro mercantzia e carchi sardu, ghirande dae s'Ezitu, nche dassabant unu fermalliu, unu carrabusu de oro o de preda de balore pro grassias retzidas. Artistas de talentu la mudabant cun istatuas de bellesa ispantosa. Punicos e sardos, a pustis de tantu tempus de disamistade, traballabant unidos e unidos campabant s'unu a s'ateru mantenende su rispetu.
- Sa Sardinna at custu de particulare - li contabat Fiorentza - aunit sa zente diferente de ratza e de allega. Populos de cada casta finint pro diventare petzi sardos, chene peruna diferentzia. Sa nostra est una terra chi si fachet amare. Chie arribat, si firmat e bi ponet radichinas. Pro custu semus gai diversos dae bidda in bidda; ma totus sardos semus, dae costa in costa.
E contabat, contabat cun fervore. S'istoria antica e sa presente si la sentiat in coro e dae coro la contabat a cudda creatura, chi l'ascurtabat chene narrer nudda, chene perunu tzìliu, chene perder una paragula. Ateru che istoria istudiada in iscola! Custa chi fit intendende, custa eja fit cosa biba e palpitante.
A sos primos calores de s'istiu tramudabant a sas pasturas muntans sos pastores de tziu Perantoni. A sa tundimenta falabant totus sos familiares; adobiabant sos lacanarzos e fit festa manna.
Antas cun su babu e cun sa mama fint semper chircados pro dare una ghetada de manu. B'aiat de preparare a prander pro totu sa cumpannia. Su babu nch'aiat perdidu sa manu a tunder, si mai puru bi l'aerent imparadu. Issacabat sa lana e garrigabat a sos carros pro nche la ghirare a bidda.
Luchia e Fiorentza dassabant facher. Solas solas s'istresiabant.
- A ube ant a esser andande. - Dimandabat cada annu tziu Perantoni.
- Galu ses a l'ischire. Bae e bidelas in mesu de cussos muros derrutos o zocande inter un'anta e s'atera. Galu a conoscherr ses sa passione de fiza tua pro sas cosas anticorias.
- Paret chi la siat atacande fintzas a sa mea, povera criadura!
- Comare Dumi', non bos lamentezas: azes una fiza ch'at a facher ischintziddas in bidda e in fora pro s'intellizentzia chi tenet.
- Lastima de intellizentzia pèrdida, si non mi creschet sana e bona.
- Bona za est bona e ubidiente. Pessande bi sezis a non li secare sos istudios, datu chi la bido gai interessada e istudiosa?
- Oi coma', sos istudios lios est secande sa malasorte. E cun cales benes l'apo a pacare sa pesone in Bidda de Crèsia?
- Deus b'at a pessare!
- Si non bi pessat deretu, pacu b'at ite pessare. Za l'ischides chi ocannu at finidu sas elementare.
- Coma', a printzipiu totu paret difitzile. Sos libros non l'ant a mancare. Bi sunt sos de sa mea e una manu issa puru lia at a dare; chi non nde det aer bisonzu. Pro sa domo, non b'azes sa sorre de connada bostra cojubada a Bidda de Crèsia? Ello, unu letu non lu det aer, coma'? Pessadebos bene.
E tzia Duminica pessande za bi fit pessande dae meda.
Luchia cun Fiorerntza, in tantis, istabant compudande cussos restos. Sa manna, colliat cantos de terra cota e lo mustrabat a sa minore, chi li poniat fatu, passos cantos fachiat.
- Custu est romanu, si biet dae su colore e dae s'impastu fine e bene traballadu. Est terra fine, bene purgada e traballada cun su tòrniu. Custa est fenica o punica, o gai mi paret, a ocru. Custu ziziu est nurachesu securu. Mira comente est luchidu e nigheddu a ala de intro e de impastu amesturadu a carbone e predischedda minuja. Non zuchet perunu sinzale pro lu poder classificare o pro nde istabilire su tempus chi l'ant fatu. Ma est importante su propiu: cheret narrer chi inoche, in antis de totus, bi sunt colados issos. Beniant, mi pesso, a su santuariu de Babay mannu, su Babu de sos Sardos o Sardus Pater, comente l'ant mutidu sos romanos. Fit un deus gherreri e grandu cassadore in tempos de pache.
Custu apo semper intesu contande dae sos mannos, ca non l'apo letu in perunu libru e galu est de comprobare. Si sichimus a zirare, as a bider chi acatamus zizios de tempos neoliticos, de s'edade de sa preda, comente t'apo semper contadu. Ego mi pesso chi issos apent costruidu su primu artare in tempos prus anticos, ma custu puru est de probare.
E sichint a zirare, a furdichinare fintzas chi Fiorentza buscat unu cantu de preda nighedda, luchente che bridu. La mustrat a Luchia e li narat chi cussu est bridu, ma bridu naturale chi si narat ossidiana.
- Lu bies? Paret bridu e bridu no est, ma secat totu. Sos neoliticos ...
- Chie fint sos neoliticos?
- Chie fint? Sos omines primarzos. Sos omines de s'edade de sa preda, cussos fint sos neoliticos e custa fit sa preda chi manizabant. Ello ube credes chi istabant? Fintzas inoche, in custas baddes, in custos montes e in totu sos montes sardos ant abitadu sos primitivos, chi galu non conoschiant metallu. Impreabant custa casta de preda, de bridu vulcanicu, pro si amaniare sos trastos, armas e lepas. Custa est una frichinia, ma in unu monte s'acatat a codules mannos.
E Luchia l'ascurtabat e pompiabat, incantada de totu su chi ischiat s'amica corale e li contabat.
- A ite non ti faches a mastra? - Li dimandat. - S'istoria l'aias imparada bene a sos pitzinnos cun sa passione chi tenes, non che a cussa istria de sa mastra mea, chi cheriat a puntinu cada pazina de su libru, mai in sa bida nd'aeremus cumpresu. Non fit bona ne a la contare ne a l'ispiegare e pacu gana bestiat a l'imparare. Si non fit istadu pro tene, mancu ego nd'aia bocadu pede. Contada dae tene, za mi paret bella e apassionante.
Ma Fiorentza zuchiat ateros grillos in conca. Archeologa. Archeologa si cheriat facher. Cussos pacos restos chi bidiat, fint ruinas de de anticos isplendores. E a s'antica bellesa lo cheriat torrare. Iscavare cheriat. Iscavare in cussas predas, in cussas matas. Bocare a campu sos tosoros cubados.
- As a diventare rica.
- Non sunt tesoros in dinare o oro, ma distimonzos de s'antica tzitade, de Metalla, si est beru su chi sos istoricos contant o de un'atera bidda de sa cale si nd'at pèrdidu sa fentomada. Sa tzitade sacrada de Babay Sardu. Ant a benner dae locos istranzos a la bider; e in Grùmene unu museo cherzo a remunire e ponner in mustra sa roba bella, sos bellos trastos chi b'ant a essire a pizu; cussos chi oje sunt tutados suta custos crastos e in mesu de custas tupas.
- E a mime, a mi pones a los bardare?
- A diretore ti ponzo, a diretore, si s'abera s'ispera chi apo in coro.
- Pro diretore bisonzat de istudiare!
Sa bidditzola de Grùmene, in sos bisos de Fiorentza, nde depiat benner trasformada. Una tzitadedda depiat diventare cun butecas e tzilleris de lussu. Palatos e albergos depiant costruire pro acollozire sos furisteris bennidos da innedda.
Antas podiat ammirare sa colonnas chi pessabat esserent de marmaru e chi si pesabant a chelu dae sas tupas de rubu e de chessa. In costas de monte, eliches e chercos e matas de murta e de chessa fint bellos a los bider in tintas barias de birde, a cando cotu, a cando bell'e e grogo, a cando birde porrale. E su gardureu in sas pasturas pesabat a su sole sas pandelas suas luchentes biaitas supra sas fozas de ispinas. Sos urtimos frores de ghirielle e sa tupas de frores de santu Zubanne, e grogos e libidos, prenabant de bellos nuscos sa cussorja, isparghendesi in s'aghera firma de su mese de lampadas. Sa badde falabat dae sos montes e s'isterriat a in antis suo e in gai torrabat a artziare in costa de su monte frontaleri. Sas chimas de sas arturas si poniant fatu,istresiandesi fintzas a cunzare innedda s'orizonte. In sa fantasia de Luchia bi mancabat petzi su mare pro facher de cussu locu unu paradisu de ortos e zardinos, parados dae sos bentos e inghiriados de chercos seculares.
- Inoche b'aiat una bidda, fortzis non meda manna, ma importante. Non podiat esser Metalla - li torrabat Fiorentza. - Da inoche su mare est tropu innedda e inoche non si traballabant sos metallos. Custa depiat essere una bidda santa, una bidda santuariu. Beniant da innedda sos Sardos, bestidos de peddes, pro adorare su Babu Mannu, chi los aiat guidados in tantas batallas, in terra e in mare, cando fit frorinde sa cultura de sos nuraches. Beniant a pedire grassias, cando sos romanos malaitos si fit apropiados de sos campidanos.
In s'umbra de s'ozastru mannu, pacu prus innedda dae su cubile, sos omines tundiant e sas feminas preparabant a prander. Fit die de traballu e die de festa, de zente alligra campanniola.
Luchia, ritza in mesu de sas antas, cun su bistireddu biancu chi li falabat lìsiu dae coddos a pedes, pariat issa puru una colonna minoredda e cussa carichedda bene fata fit simizante a una istatua supra un'arula marmurada.
Fiorentza, pesande sos ocros dae nche collire unu ziziu, la biet che incantu e mutindela li narat:
- Luchi', pares un'anta tue puru posta in mesu.
Issa si bortat e li mustrat unu risicheddu serenu in pessu in pessu ispuntanteli in labras.
- Oi chi mi pares un'istatua antica, una serbidora de Babay. Pares una dea.
Tanto a Luchia nche l'iscapat unu risu alligru, contazosu e ambas rident che duas bachianas a su primu amore.
Cussa boches, cussu risu, cussas caras, los aiat intro su coro. Cada pianta, cada preda fit un'amentu. Amentu galanu de pitzinnia, prus bellu che mai,in su lucore de sa fantasia.
Non paret beru comente, bestida cun una camisedda, una fardetedda,nobas petzi de fatura, fit andada sa prima borta a Bidda de Crèsia. Sas iscarpitas e bia zuchiat nobas; comporadas a bufu dae sa mama. Sos libros de Fiorentza, cartollarios de Fiorentza e Fiorentza in coro, in domo de sa tzia. S'iscola media. Unu bolu de runchines innedda. Sas cumpanzas, tantas mariposas in unu campu froridu.Non paret beru! S'innonsentzia de criadura.